منظومه شمسی، از خورشید و هر چیزی که به دور خورشید میگردد تشکیل شده است. این شامل هشت سیاره و قمرهای آنها، سیارههای کوتوله، و تعداد بسیار زیادی سیارک، دنبالهدار و دیگر اجرام کوچک سنگی و یخی است. با این حال، حتی با وجود همهٔ اینها، بیشتر بخشهای منظومه شمسی فضای خالی است.
خود منظومه شمسی تنها بخش کوچکی از یک سامانهٔ بزرگ از ستارگان و اجرام دیگر است که کهکشان راه شیری نامیده میشود. منظومه شمسی تقریباً هر ۲۲۵ میلیون سال یکبار به دور مرکز کهکشان میگردد. کهکشان راه شیری تنها یکی از میلیاردها کهکشانی است که جهان هستی را میسازند.
خورشید
در مرکز منظومه شمسی ستارهای به نام خورشید قرار دارد. خورشید بزرگترین جرم در منظومه شمسی است. قطر آن، یا فاصله از یک سمت تا سمت دیگر از میان مرکزش، ۱،۳۹۲،۰۰۰ کیلومتر است. علاوه بر این، خورشید بیش از ۹۹ درصد جرم کل منظومه شمسی را در خود جای داده است. خورشید گلولهای بسیار داغ از گازهای هیدروژن و هلیوم است. دمای هستهٔ آن بیش از ۱۵،۶۰۰،۰۰۰ درجه سلسیوس است. خورشید پیوسته هیدروژن را در هستهاش به هلیوم تبدیل میکند. این فرایند مقادیر عظیمی تابش یا انرژی تولید میکند. موجودات زنده روی زمین به این انرژی به شکل نور و گرما وابستهاند.
باد خورشیدی
گازهایی که خورشید را احاطه کردهاند، جریان ذراتریزی را بیرون پرتاب میکنند که باد خورشیدی نامیده میشود. این جریان به سمت بیرون در سراسر منظومه شمسی جریان دارد. باد خورشیدی باعث ایجاد شفقها، یا نمایشهای نور رنگی در آسمان شب در نزدیکی قطبهای زمین میشود که به این نورهای رنگی، شفقهای قطبی گفته میشود.
سیارهها
پس از خورشید، بزرگترین اجرام در منظومه شمسی سیارهها هستند. به ترتیب از نزدیکترین به خورشید، این سیارهها عبارتاند از عطارد، زهره، زمین، مریخ، مشتری، زحل، اورانوس و نپتون. بیشتر آنها به دور خورشید در مدارهایی که شبیه دایرهاند میگردند. بیشتر سیارهها دستکم یک قمر (ماه) دارند. با این حال، آنها از نظر اندازه، دما و ترکیب بسیار متفاوتاند.
دانشمندان قبلاً پلوتو را سیارهٔ نهم مینامیدند. ولی در سال ۲۰۰۶ (یا ۱۳۸۵ ما) دانشمندان تصمیم گرفتند که چندین جرم در منظومه شمسی، از جمله پلوتو، باید سیاره کوتوله نامیده شوند.
سیارکها
میلیونها تکهٔ کوچک از فلز و سنگ که سیارک نامیده میشوند نیز به دور خورشید میگردند. بیشتر سیارکها در حلقهای بین مریخ و مشتری یافت میشوند. گمان میرود که آنها بقایایی، یا قطعاتی از ماده، باقیمانده از برخوردهای میان اجرام دیگر در منظومه شمسی باشند. بزرگترین سیارکها صدها مایل قطر دارند، اما بیشتر آنها بسیار کوچکترند. سیارکهای کوچک بهطور منظم به زمین میافتند یا در آسمان بهصورت شهابسنگهای درخشان میسوزند.
دنبالهدارها
دنبالهدارها تکههای کوچکی از خاک و یخ هستند. میلیاردها دنبالهدار در مسیرهایی بسیار دراز و بیضیشکل به دور خورشید میگردند. هنگامی که آنها نزدیکترین نقطهشان به خورشید میرسند، تابش خورشید باعث درخشان شدن آنها میشود. بیشتر دنبالهدارها خیلی کوچک یا خیلی دورند که از زمین دیده شوند. دنبالهدارها از دو ناحیهٔ بیرونی منظومه شمسی میآیند: کمربند کویپر و ابر اورت.
نواحی بیرونی
فراتر از نپتون، کمربند کویپر قرار دارد، یک حلقه از میلیونها جسم کوچک یخی. این اجسام در فاصلهای بسیار دور به دور خورشید میگردند. آنها معمولاً ۳۰ تا ۵۰ برابر دورتر از خورشید نسبت به زمین قرار دارند.
در دوردستهای منظومه شمسی ابر اورت قرار دارد. این یک ابر عظیم از شمار بیشماری اجسام کوچک یخی است. ابر اورت بقیهٔ منظومه شمسی را احاطه کرده است.
چگونگی شکلگیری منظومه شمسی
منظومه شمسی حدود ۴٫۷ میلیارد سال پیش شکل گرفت. احتمالاً از ابر بزرگی از گاز و غبار آغاز شده است. دانشمندان فکر میکنند نیرویی به نام گرانش بخشهایی از ابر را بهسوی هم کشیده و به تودههایی تبدیل کرد. بزرگترین توده آنقدر فشرده شد که بسیار داغ شد. این توده در نهایت به خورشید تبدیل شد. در طول میلیونها سال تودههای دیگر به سیارهها تبدیل شدند. گرانش قوی خورشید در نهایت سیارهها را به مدارهایشان کشید. با گذشت زمان برخی از تودههای باقیمانده به سیارکها، دنبالهدارها و دیگر اجسام کوچک یخی تبدیل شدند.
کاوش منظومه شمسی
در سال ۱۹۵۷، ماهوارهٔ شوروی اسپوتنیک ۱ نخستین جسم ساخت بشر شد که به دور زمین مدار گرفت. از آن زمان تاکنون دانشمندان فضاپیماهای بسیاری را برای کاوش بخشهای مختلف منظومه شمسی فرستادهاند. فضاپیماها فضانوردان را به مدار زمین، به ماه، و به ایستگاههای فضایی ساخت بشر بردهاند. فضاپیماهای دیگری که به آنها کاوشگر گفته میشود، دوربینها و تجهیزات علمی را بدون همراه داشتن فضانوردان حمل کردهاند. کاوشگرهای فضایی روی سیارههایی مانند مریخ و زهره، سیارکها و روی تیتان — یکی از قمرهای زحل — فرود آمدهاند. علاوه بر این، پروبها از کنار همهٔ سیارههای منظومه شمسی عبور کردهاند. آنها عکسهای بسیاری گرفته و اطلاعات ارزشمندی گردآوری کردهاند.
سامانههای سیارهای دیگر
منظومه شمسی همچنین بهعنوان یک سامانهٔ سیارهای شناخته میشود. از دههٔ ۱۹۹۰ (۱۳۷۰ ما) دانشمندان سامانههای سیارهای بسیاری فراتر از منظومه شمسی ما کشف کردهاند. در این سامانههایک یا چند سیاره به دور یک ستاره میگردند — درست مانند هشت سیارهٔ منظومه شمسی ما که به دور خورشید میگردند. این سیارهها سیارههای فراخورشیدی نامیده میشوند. با این حال، پیدا کردن سامانههای سیارهای دیگر آسان نیست؛ زیرا سیارههای فراخورشیدی نسبت به ستارههایی که به دور آنها میگردند بسیار کمنورتر بهنظر میرسند. هرچه کاوشگرهای فضایی بیشتر از زمین دور میشوند، احتمال دارد سیارههای فراخورشیدی بیشتری کشف شوند.
دیدگاهتان را بنویسید